Delilik, tarih boyunca insanlığın hem korktuğu hem de anlamaya çalıştığı bir olgu olmuştur. Antik çağlardan modern zamana kadar bu kavram, toplumların kültürel yapılarında ve sanatta önemli bir yer tutmuştur. Sanat, deliliği yalnızca bir bireysel rahatsızlık ya da trajedi olarak değil, insan doğasının ve toplumsal dinamiklerin aynası olarak ele almıştır. Bu ilişki, insanın karanlık yönlerine ışık tutan, sınırlarını sorgulayan ve bazen de toplumları dönüştüren bir güç olarak dikkat çeker.

Orta Çağ el yazmalarının süslü kenar boşluklarında ilk kez ortaya çıkan “deli” figürü, çılgın karnavallardan kraliyet saraylarına kadar her yerde sınırları zorlayan bir karakter olarak kendine yer bulmuştur. Çizgili ve rengârenk kostümü, eşeğin kulaklarını andıran kukuletası, grotesk maskesi ve zil sesleriyle dikkat çeken bu karakter, ortaçağ toplumunun karmaşasına hem ayna tutar hem de meydan okur. Orta Çağ’da delilik, dini bir bağlam içinde yorumlanmış, genellikle günah ya da şeytanın insanı  ele geçirmesi olarak değerlendirilmiştir. Tanrı’nın yolundan sapmanın bir cezası olarak görülen delilik, bireysel bir sorun olmanın ötesinde toplumsal kontrol için de kullanılmıştır. Kilise, deliliği toplum üzerindeki otoritesini pekiştirmek için bir araç haline getirmiştir. Bu dönemde, sanat deliliği, özellikle grotesk imgelerle, manastır el yazmalarında veya katedrallerdeki heykellerde sıkça yansıtmış ve simgelemiştir. Soytarılar ve deliler, toplumun ahlaki ve dini başarısızlıklarını yansıtan figürler olarak karşımıza çıkar. Jérôme Bosch’un eserlerinde olduğu gibi, delilik alegoriler aracılığıyla insanın zaaflarını ve ahlaki çöküşünü anlatan bir konu olarak işlenmiştir.

Rönesans dönemine gelindiğinde, delilik farklı bir bağlamda ele alınmaya başlanmıştır. Hümanizmin yükselişiyle birlikte, delilik  korkulan bir olgu olmaktan çıkmış, toplumsal ve bireysel eleştirinin bir aracı haline gelmiştir. Erasmus’un Deliliğe Övgü adlı eseri, insanın zaaflarını ve toplumun çelişkilerini mizahi bir dille eleştirirken, deliliği bir düşünme biçimi olarak da sunar. Bu eser, deliliği insan doğasının çelişkilerini anlama yolunda güçlü bir metafor haline getirir. Aynı dönemde, hatta Erasmustan biraz daha önce  Sebastian Brant Deli Gemisi adlı eserinde, deliliği toplumsal sorunları eleştiren bir hiciv aracı olarak kullanır. Brant, eserinde, deliliği  “öteki”nin sorunu olarak değil, insanlığın ortak bir sorunu olarak sunar. 1494 yılında, hukuk doktoru ve akademisyen Sébastien Brant, Basel karnavalının ortasında “Dünyanın Deliler Gemisi” adlı hiciv dolu uzun bir şiir yayımlar. Orijinal adı “Die Narrenschiff” olan bu eser, tüm toplumsal sınıflara yönelik sert bir eleştiridir. İnsanları hayali bir “Deliler Adası”na taşıyan bu gemide herkes aynı kaderi paylaşır. Almanca olarak yazılan eser, geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmak amacıyla kısa sürede Latince, Fransızca ve Felemenkçe gibi dillere çevrilir ve XV. yüzyılın en çok satan kitapları arasına girer. Hatta, İncil’den sonra ikinci sırada yer alır. Bu büyük başarının ardında, Brant’ın akıcı üslubu ve hiciv dolu mizahı kadar, genç Albrecht Dürer’in de aralarında bulunduğu ustaların, metne eşlik eden etkileyici gravürleri vardır.

XV. yüzyıldan itibaren deli, saraylarda da önemli bir figür hâline gelir. Kraliyet soytarıları, zeka dolu esprileriyle hem eğlendirir hem de kışkırtır. Fransız Kralı I. François’nın saray soytarısı Triboulet, keskin zekası ve cesaretiyle bu figürün öne çıkan örneklerinden biridir. Ancak XVI. yüzyılın sonlarına doğru, deli figürü yavaş yavaş toplumsal ve sanatsal hayattan çekilir; delilik, modernleşen dünyada daha “marjinal” bir olgu hâline gelir.

16. yüzyılda Reform ve Karşı Reform hareketleriyle birlikte, delilik kavramı  dönüşüm geçirmiştir. Soytarılar ve deliler, toplumdaki merkezi rollerini kaybetmiş, yerlerini marjinalize edilmiş diğer figürlere bırakmıştır. Delilik, bu dönemde mizah ve eleştiriden uzaklaştırılarak daha sert bir şekilde dışlanmış ve toplumsal düzenin dışına itilmiştir. Erasmus gibi hümanist yazarların eserleri, Katolik Kilisesi tarafından sansürlenmiş ve deliliğin eleştirel mizahi yönü bastırılmıştır. Ancak bu baskıya rağmen delilik, sanat ve toplum üzerindeki etkisini tamamen kaybetmemiştir. Zaman içinde  farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkmak üzere arka plana itilmiştir.Deli figürü, yalnızca kitaplarda ya da minyatürlerde kalmaz; katedrallerin vitraylarında, çeşmelerin kabartmalarında ve kilise taş işçiliklerinde de boy gösterir. Hatta, yer yer gotik katedrallerin tavanlarında, ters yüz edilmiş bir dünyayı yöneten grotesk yaratıkların arasında kendine yer bulur.
17. ve 19. yüzyıllarda delilik, sanatın merkezine yeniden yerleşmiştir. Romantizm akımı, deliliği insanın derin duygusal dünyasını ve bireysel trajedilerini ortaya koymanın bir yolu olarak görmüştür. Francisco Goya’nın Satürn Oğlunu Yiyor adlı eseri, deliliğin ve insanın karanlık yönlerinin önemli bir yansımasıdır. Burada delilik, yalnızca bireysel bir trajedi değil, aynı zamanda savaşların ve toplumsal şiddetin bir metaforu olarak sunulmuştur. Romantik sanatçılar, deliliği ilham kaynağı olarak benimsemiş, sanatçıları tanrı katından indirip toplumun “deli” figürüne dönüştürmüştür. Bu dönemde melankoli, deliliğin bir başka yüzü olarak sanatın başka bir konusu olmuştur. Özellikle Gustave Courbet gibi sanatçılar, otoportrelerinde bireysel acıyı ve modern insanın yalnızlığını delilikle ilişkilendirerek işlemişlerdir.Zama içinde deli figürü, dönemin toplumsal çelişkilerini ve bireysel ahlaki zaafları yansıtan bir simge hâline gelmiştir. Bu karakter, yalnızca sanat eserlerinde değil, dönemin toplumsal ritüellerinde de önemli bir yer tutar. Karnavallarda, deliler bir tür “toplumsal güvenlik vanası” işlevi görür: sıradan insanlar geçici olarak rollerini tersine çevirir; köylüler asillerin, din adamları sıradan halkın rollerine bürünür. Bu geçici kaos, toplumsal düzenin yeniden yapılanmasına katkıda bulunur. Ayrıca delilik, Hristiyan mistisizminde kutsallığa ulaşmanın bir yolu olarak kabul edilir. “Deli,” kutsal bilgelik arayışında bir sembol hâline gelir. XVIII. ve XIX. yüzyıllarda, Goya ve Gericault gibi sanatçılar deliliği karanlık ve içsel bir tema olarak yeniden ele alır. Psikiyatri biliminin yükselişiyle, deliler artık akıl hastanelerine kapatılırken, sanat terapi aracılığıyla ruhsal yaralarını ifade etmeye başlarlar. Aynı dönemde, “deli sanatçı” figürü de romantik bir ideale dönüşür; normlara karşı çıkan, melankolik ve yaratıcı bireyler, toplumsal sınırları aşarak yeni bir ifade alanı yaratır. Bu dönemde akıl ve mantık toplumu şekillendiren temel unsurlar haline gelmiştir. Bu durum, deliliğin sanat içindeki varlığını sona erdirmemiştir. Aksine, modern sanat deliliği insan kırılganlığını ve toplumsal eleştiriyi ifade etmenin bir yolu olarak benimsemiştir. Delilik, sanatta bir direniş simgesi olarak öne çıkmıştır; çünkü delilik, normlara uymayanın ve  bilinmeyeni bulmaya çalışanın ve buna  cesaret edenin hikayesidir. Endüstriyel çağın mekanik düzenine karşı, sanat deliliği bir tür insani durum olarak kabullenmiştir.

Delilik, insanın en temel korkularını ve zaaflarını temsil ederken, sanat bu korkuları ve zaafları anlamaya çalışmaktadır. Bu bağlamda delilik ve sanat arasındaki ilişki, yalnızca tarihsel değil, aynı zamanda zamansız da bir bağdır. Delilik, sanatın sınırlarını genişleten, insan doğasının karmaşıklığını ve derinliğini anlamamızı sağlayan bir araçtır. İnsan olmanın karmaşıklığını ve çelişkilerini anlamak için, deliliği ve sanatın ona verdiği yaratıcı gücü incelemek bana göre her zaman gereklidir.

Günümüzde Delilik

19. yüzyılda, sanatçılar delilik temasını hem yaratıcı bir ilham kaynağı hem de bir eleştiri aracı olarak ele aldılar. Bu dönem, akıl hastalığının yalnızca bir hastalık olarak görülmediği, aynı zamanda insan ruhunun derinliklerini ve karmaşıklığını anlamanın bir yolu olarak değerlendirildiği bir dönüşüm sürecine işaret eder. Shakespeare’in Lady Macbeth karakteri gibi edebi figürler, romantik dönemin ressamları için güçlü bir ilham kaynağı oldu. Johann Heinrich Füssli’nin 1784’te yaptığı Lady Macbeth tablosu, suçluluk ve deliliğin karanlık temalarını derinlemesine işler. Tablo, bir elinde titrek bir meşale tutan, çıplak ayakla ve gecelik içinde dolaşan bir kadının korkutucu imgesini sunar.
    20. yüzyılın sonlarından itibaren, Aydınlanma’nın akıl ve rasyonaliteye yaptığı vurgunun karşısında, sanatçılar bilinçaltının karanlık ve irrasyonel taraflarını anlama yöneldiler. Bu çalışmalar, özellikle orta çağ hikayelerinin mistik unsurlarında yankı buldu. Delilik, hem estetik bir tema hem de toplumsal normlara meydan okuyan bir metafor olarak sanatın merkezine yerleşti. Charles VI ve Jeanne la Folle gibi tarihin “deli” figürleri, dönemin ressamları için güçlü bir ilham kaynağıydı. Géricault’nun Salpêtrière akıl hastanesinde çizdiği monoman portreleri, deliliği bireysel acı ve toplumsal baskının bir yansıması olarak ele alır.Psikiyatri biliminin yükselişi, deliliğin sanatta ve toplumda ele alınışını değiştirdi. Jean-Étienne Esquirol ve Philippe Pinel gibi öncüler, akıl hastalarını cezalandırılması gereken bireyler olarak görmek yerine, tedavi edilebilir insanlar olarak değerlendirdi. Pinel’in Bicêtre Hastanesi’nde gerçekleştirdiği reformlar, akıl hastalarının zincirlenmek yerine bir tür insancıl tedaviye tabi tutulduğu yeni bir dönemi başlattı. Bu gelişmeler, deliliğin yalnızca bir hastalık değil, insanlığın ortak bir derdi olduğu fikrini güçlendirdi.
    20. yüzyılda, delilik yalnızca bir tema olmaktan çıkarak yaratıcı bir ifade biçimine dönüştü. Sürrealistler, bilinçaltını keşfetmek için deliliği bir araç olarak kullandı. Paul Klee, Max Ernst ve André Breton gibi sanatçılar, akıl hastalarının eserlerinden ilham aldı. Hans Prinzhorn’un Heidelberg kliniğindeki 5000’den fazla çizim ve tabloyu derlediği koleksiyon, bu eserlerin estetik değerini gözler önüne serdi. Jean Dubuffet’in “Art Brut” hareketi, bu eserleri sanatsal bir ifade biçimi olarak tanımlayarak kurumsal sanat dünyasının dışında konumlandırdı.

    Bugün, modern dünyanın karmaşıklığı içinde delilik, sanatçılar için hâlâ güçlü bir metafor ve yaratıcı bir araç olmaya devam ediyor. Sanatçılar, toplumsal düzenin çelişkilerini ve insanlığın karmaşıklığını keşfetmek için deliliği bir ayna olarak kullanıyor. Modern dünyada “deli” kimdir? Hangi sanatçı, insan ruhunun bu kaotik ve belirsiz yönlerini anlamak ve ifade etmek için deliliği benimseyebilir?

    Delilik, yalnızca bireysel bir durum değil, aynı zamanda insanlığın kolektif yaşamını anlamanın diğer bir yoludur. Sanat, bu karanlık ve derin temayı sahiplenerek hem bireysel ifadeye hem de toplumsal eleştiriye yeni bir boyut kazandırır.

    Delilik, her dönemde toplumu ve sanatı dönüştüren bir güç olmuştur. Bugün bile, delilik metaforu, normların dışına çıkmayı ve özgünlüğü ifade etmek için bir araç olarak varlığını sürdürmektedir. Belki de bu nedenle, tarihin bir döneminde gemilere doldurulan deliler, aslında hepimiz için birer ayna görevi görmektedir: Herkesin içinde bir parça delilik yok mu?

    Sanat eleştirmeni ve yazar Jean-Yves Jouannais’nin bakış açısı

    Sanat, akıl ve akıl dışının sınırlarında bir yolculuktur; bu yolculukta Jean-Yves Jouannais’nin görüşlerine yer vermek istedim. Hem eleştirmen hem de yazar kimliğiyle, sanatın yalnızca estetik bir deneyim değil, aynı zamanda insanlık durumlarına da bakan bir konu olduğunu hatırlatıyor. Çağdaş sanatın rasyonelleşen ve ticari kaygılarla şekillenen dünyasına açıkça itiraz ediyor.

    Jouannais’ye göre, bugünün sanatında eksik olan şey delilik değil, rüya ve akıl dışılığın ifadesidir. Michel Foucault’nun rüyayı bir bilgi aracı olarak gören anlayışına atıfta bulunan Jouannais, sanatın bilinçaltına, hayal gücüne ve görünmeyene dair bir alan açması gerektiğini savunuyor. Rüya, ona göre, yalnızca geçmişin değil, geleceğin de izlerini taşır ve sanat, bu izleri takip eden bir yolculuktur. Akıl sınırlarının ötesine geçen bu yaklaşım, sanatın bir nevi arkeolojisi gibidir; fakat bu arkeoloji, kazıldıkça derinleşen ve her katmanda yeni sırlar barındıran bir süreçtir.

    Sanattaki “idiotie” (Aptal, salak) kavramını ise bir eleştiri ve ifade aracı olarak ele alır. Clément Rosset’nin Réel – Traité de l’idiotie adlı eserinden esinlenen Jouannais, bu terimi bir küçümseme değil, bir bakış açısı olarak görür. “Idiote”, sanatın bilinmeyene ve olağandışılığa açılan kapısıdır. Duchamp, Jarry ve Dada hareketi gibi sanatçılar ve akımlar, bu “idiotie”nin estetik yansımalarıdır. Jouannais’ye göre, “idiotie” bir eserin ne kadar mükemmel olduğu değil, ne kadar özgün bir şekilde insanın bilinmeyenine dokunduğuyla ilgilidir.

    Ancak bu kavram, yalnızca hayranlık duyulan eserleri tanımlamak için değil, aynı zamanda eleştirel bir duruş için de kullanılır. Kitsch ve abartılı eserlerin samimiyetten yoksun olduğunu söyleyen Jouannais, gösterişten uzak, ironiyi ve derin bir anlamı birleştiren bir sanat anlayışını savunur. Sanat, basit bir görsel haz aracı değil, insanın iç dünyasını ve trajikomik gerçekliğini ortaya çıkaran bir aynadır. Mizah ve absürd de bu aynanın önemli yansımalarıdır. Fakat Jouannais için mizah, sadece güldürmekle sınırlı bir araç değildir. Absürd ile trajik unsurların bir aradalığını savunur; bu, hem insanın hem de sanatın çelişkili doğasını yansıtan çok katmanlı bir estetik anlayıştır. Alighiero Boetti’nin eserleri ya da Zerep Tiyatrosu’nun performansları gibi örnekler, bu anlayışın en güçlüörneklerindendir. Jouannais’nin bu perspektifi, sanatçının kendi eserine bile ironik ve eleştirel bir mesafeyle yaklaşması gerektiğini ifade eder.

    Jean-Yves Jouannais’nin düşünceleri, yalnızca sanatın değil, insanlığın da bir eleştirisi gibi okunabilir. Bugün fazlasıyla akılcı, öngörülebilir ve ticari kaygılarla dolu bir dünyada, sanatın rüya ve deliliğin yaratıcı gücüne yeniden dönmesi gerektiğini savunur. Bu, sanatın yeniden hayal gücünün sahasına çekilmesi ve insanın bilinmeyenine dair bir keşif yolculuğu olması gerektiği yönünde bir çağrıdır. Jouannais, sanatın yalnızca bir estetik deneyim değil, insanın kendisiyle ve dünyayla kurduğu ilişkiyi yeniden düşünme fırsatıdır der. Bu, akıl sınırlarının ötesine geçen, rüya ve deliliğe işaret eden bir yaklaşımdır. Aşağıda yazarla ilgili biri fransızca diğeri türkçe iki kitap linki koyuyorum.

    https://editions.flammarion.com/lidiotie/9782081406834

    https://www.kitapyurdu.com/kitap/yapitsiz-sanatcilaryapmamayi-yeglerim-/521984.html

Gericault’nun Monoman’ı

Johann Heinrich Füssli’nin 1784’te yaptığı Lady Macbeth tablosu

Alighiero Boetti Dünyayı dünyaya getir

Bruegel; Margot La folle, Deli Margot

Jean Yves Jouannais; Idiotie

Jerome Bosch; Deliler Gemisi

Surrealizm

Marcel Ducamps; Çeşme

Çağdaş sanat dünyasında bir mihenk taşı olarak kabul edilen Arte Povera, 9 Ekim 2024 – 20 Ocak 2025 tarihleri arasında Bourse de Commerce – Pinault Collection’da sergilenen kapsamlı bir retrospektif ile yeniden hayat buluyor. Carolyn Christov-Bakargiev’in küratörlüğünde gerçekleşen sergi, bu devrimci sanat akımının İtalyan kökenlerini, hem uluslararası hem de modern çağdaki etkilerini anlamaya davet ediyor.

Doğayla Sanatın Harmanı

Arte Povera, 1960’ların sonlarında İtalya’da sanayileşmeye karşı bir tepki olarak doğmuş ve “yoksul sanat” anlamına gelen ismiyle, tüketim toplumunun dayatmalarına meydan okuyarak doğal ve sıradan malzemelere odaklanmıştır. Serginin merkezi, Bourse de Commerce’in tarihi Rotonde alanında şekilleniyor. Mario Merz’in camdan yapılmış ikonik igloları ve Giuseppe Penone’nin doğanın dönüşüm gücünü yansıtan eserleri, izleyicilere bir zaman ve mekân deneyimi sunuyor.

Bu geniş kapsamlı sergi, sanatçıların kullandığı temel malzemelerle—odun, toprak, su gibi doğal elementler ile neon ışıkları, metaller gibi sanayi ürünleri—hem geçmiş hem de gelecek arasında bir köprü kurmayı amaçlıyor.

Birlikte Düşünme Alanı

Carolyn Christov-Bakargiev, sergiyi bir “poetik güçler senfonisi” olarak tasarlamış. Her biri kendi sanatsal dilini yaratan 13 Arte Povera sanatçısı—Giovanni Anselmo, Alighiero Boetti, Pier Paolo Calzolari, Luciano Fabro, Jannis Kounellis, Mario Merz, Marisa Merz, Giulio Paolini, Pino Pascali, Giuseppe Penone, Michelangelo Pistoletto, Emilio Prini ve Gilberto Zorio—bireyselliklerini korurken kolektif bir düşünce alanı oluşturuyorlar. Rotonde, bu sanatçıların eserlerini bir araya getirerek izleyicilere kolektif bir deneyim yaşatıyor.

Arkaik, Alçakgönüllü ve Evrensel

Arte Povera’nın sanat anlayışı, fenomenoloji, simya, panenteizm ve toplumsal bilinçle derin bir bağ kurar. Bu sergide yer alan eserler, hem insan varoluşunun doğayla ilişkisini hem de materyallerin ve enerjinin dönüşümünü araştırıyor. Sergi, hem İtalyan sanatına hem de Arte Povera’nın bugün hâlâ süregelen etkilerine dair bir içgörü sunuyor. Alighiero Boetti’nin matematiksel kompozisyonları, Michelangelo Pistoletto’nun yansımalı yüzeyleri ve Jannis Kounellis’in teatral yerleştirmeleri gibi eserler, insanın algı dünyasını genişletme gücüne sahip.

Klasik ve Modernin Diyaloğu

Sergi, yalnızca Arte Povera’nın kurucularını değil, aynı zamanda bu akımdan etkilenmiş genç sanatçıların eserlerini de içeriyor. Geleneksel malzemelerin dönüşümünden günümüz dijital çağının sanatsal ifade biçimlerine uzanan bir yolculuk, Arte Povera’nın ne denli evrensel ve dinamik bir etkisi olduğunu kanıtlıyor.

Çağdaş Sanata Yeniden Bir Bakış

Arte Povera sergisi, yalnızca bir sanat akımını değil, aynı zamanda bir yaşam biçimini de yansıtıyor. Doğanın yalınlığı ve sanatın sonsuz potansiyelini bir araya getiren bu sergi, sanatseverlere hem geçmişe hem de geleceğe dair derin bir düşünce alanı sunuyor.

Bourse de Commerce’in büyüleyici atmosferinde gerçekleşen bu sergi, yalnızca bir estetik deneyim değil, aynı zamanda insan, doğa ve sanat arasındaki bağın kuvvetini anlamamıza da yardım ediyor. Arte Povera’nın hala geçerliliğini koruyan güçlü mesajları, modern dünyaya bir anlam katıyor diye düşünüyorum.

Bu haftaya farklı bir yazıyla başlamak istedim. Blogumun adı Hayata dair şeyler. Dolayısı ile kafama takılan çeşitli konular hakkında yazıyorum. Bu kez Paris’te yaşayan Saint Joseph’ten benden bir sınıf küçük Ali Aktoğu’yu ve onun yaşama bakış açısını yazmak istedim. Sadece Atom mühendisi değil aynı zamanda nasıl  Yaşam mühendisi olduğunu anlatmaya çalıştım.

Paris’teki Ali Aktoğu ile ilk tanışmamız, Montparnasse’ın ünlü restoranlarından biri olan La Closerie des Lilas’da gerçekleşmişti. Bu mekan, edebiyat ve sanat çevrelerince çok iyi tanınan bir yerdir, masalarından birinde Türk edebiyatının büyük isimlerinden Yahya Kemal Beyatlı’nın adını taşıyan bakır bir plaka bulunur. Fransa’ya yeni taşındığım dönemde Ali Aktoğu benimle tanışmak istediğini belirtti ve bu öneriyi memnuniyetle kabul ettim. O gün uzun bir sohbet gerçekleştirdik ve şimdi dönüp baktığımda onunla tanışmanın ne kadar iyi bir karar olduğunu görüyorum.

Saint Joseph Lisesi’ni bitirip üniversite öğrenimi için Fransa’ya gelen Ali Aktoğu, hayat hikayesini anlatırken, sadece bir atom mühendisi değil, aynı zamanda bir “yaşam mühendisi” olduğunu düşündüm ve bunu kendisine de söyledim. Bu tanım onu çok mutlu etti ve yaşam mühendisi kimliğini sahiplendi. Gerçekten de, mühendislikteki planlama ve titizliği hayatına yansıtarak beş duyunun arzu edebileceği her şeyi deneyimlemişti.

Entelektüel kimliğiyle öne çıkan Ali Aktoğu, yıllar boyunca şatolarda baronlar, kontlar ve markilerle mum ışığında sohbetler etmiş; en güzel müzikleri dinlemiş; seçkin şiirler okuyup bazılarını çevirmiş, bazılarını ise kendisi yazmıştı. Paris’in en prestijli restoranlarında yemekler yemiş ve bu birikimini bizimle de paylaşmıştı. Bizi, üç Michelin yıldızlı Lasserre restoranına davet ederek Paris’in başka bir gastronomik yüzünü tanımamıza vesile olmuştu. Bu yemekte, gençlik yıllarında aşık olup evlendiği Izmirli eşi organik kimya doktoru Nurgün Hanım ile tanıştık. Onu da en az Ali Aktoğu kadar sevdik. Hatta Ali çok beğendiği Angelique filmlerinin
baş rol oyuncusu Michele Mercier’ye benzediği için Nurgün’le evlendiğini söylediğinde ben de Nurgün’ün ondan daha güzel olduğunu hatırlatmıştım. Başarılı bir evliliğin huzuru ve mutluluğu ikisinde de hissediliyordu.

O akşam, yemek sonrası bizi Paris’in unutulmaz köşelerine götürdü. Place Vendôme’da 12 numaralı binanın önünde durup, Chopin’in ölümünden önce burada yaşadığını anlattı. O sırada Nocturne’ler çalıyor, adeta geçmişin ruhunu hissettiriyordu. Bize Chopin’in onun ruhunu yansitan op 10 no9 fa minor Etud’unu de dinletti . Bizim biraz daha hayal alemine dalmamıza vesile oldu.

Daha sonra bizi Mirabeau Köprüsü’ne götürüp, fransizcaya çevirdiği Maria Missakian şiirini Michel Derville’den dinletti ve Apollinaire’i andı. Bıraksaydık sabaha kadar Paris’in gizemli köşelerini bize tanıtmak niyetindeydi.

Yıllar geçse de ilişkimiz, iki Saint Joseph’liye yakışır bir şekilde kardeşçe devam etti. Birbirimize her konuda destek olmaya özen gösterdik. Ali Aktoğu’nun Fransız Şairler Derneği’nin antolojilerinde yayımlanan şiirlerini keyifle okudum. Ayrıca Saint Joseph dergisine yazdığı yazılar sayesinde onun hayatı ve ilgi alanları hakkında daha çok şey öğrendim. Seyahate olan düşkünlüğünü bilirdim, ama bazı ülkelerin onun için ayrı bir yeri vardı. Özellikle İtalya ve Yunanistan, hatta Yunan adaları, onun tutkuyla bağlı olduğu yerlerdi. Portofino için yazdığı iki şiiri vardı ve İtalya’ya duyduğu aşk ise her satırda hissediliyordu.

Saint Joseph Lisesi onu çok etkilediği ve onda silinmez izler bıraktığı için, lise arkadaşlarıyla iletişimde kalmaktan büyük keyif alırdı. Ancak okul yıllarında hayal ettiği Fransa ile burada yaşadığı Fransa arasındaki fark, ona ciddi bir hayal kırıklığı yaşatmıştı. Özellikle son yıllarda Fransa’nın ekonomik ve kültürel açıdan düşüşte olması onu derinden üzüyordu.

Lisede oldukça başarılı bir öğrenciydi. Hazırlık sınıflarından birini atlayarak sadece bir yıl okumuştu, matematikte Saint Joseph’te okuduğu tüm süreçte hep birinciydi. En sevdiği hocası manevi babasi gibi gördüğü Matalon’du. Matalon da onu çok sever, öz oğlu gibi üstüne titrerdi. Fransa’da aldığı eğitimle başarılı bir kariyer yapmış, ülkenin önemli kuruluşlarından önce CEA’da işe girmiş sonra EDF’ in Recherce et Développement bölümünde emekli olana kadar büyük bir sadakatle çalışmıştı.

Matematiğe olan ilgisi, başka bir Saint Joseph’li Pr. Dr. Ali Nesin ile de dostluğunu pekiştirmişti. Ali Nesin’in Şirince’deki Matematik Köyü’ne Matalon babasının adına bir ev yaptırmıştı ve heykelini de diktirmek için bir İtalyan heykeltraşla uzun süre görüşmesi de bu dostluğun bir örneğiydi.

Ali Aktoğu, yaşam dolu, entelektüel, samimi ve derinlikli bir kişiliktir. Pariste 40 küsur yıl yaşadıktan sonra artık emekliliğinde Périgord’a taşınan Ali Aktoğu günlerini  Fransa’daki kültür yaşamının elverdiği ölcüde  çeşitli kültürel konuları  Saint Joseph’li arkadaşlarıyla da tartışarak ve gezerek geçirmektedir.. Onu tanımış olmak, benim için büyük bir zenginliktir.

Edebiyatta yalnızlık, hepimizin hayatımızda bir noktada hissettiği o tanıdık, sessiz sızıya dokunan zamansız ve evrensel bir temadır: Kimi zaman dünyadan kopmuş, kendimizi anlam arayışı içinde kaybolmuş ya da etrafımız insanlarla doluyken bile tamamen yalnız hissederiz. Yazarlar bu yalnızlık hissini hem bilindik hem de şaşırtıcı yerlerde, birbirinden farklı karakterler aracılığıyla anlatmışlardır—adada mahsur kalanlar (Robinson Crusoe), hapishaneye kapatılanlar, kendi düşüncelerinde kaybolanlar ya da etrafındaki insanlara yabancılaşanlar…

Bazı hikâyelerde yalnızlık çok doğrudandır; karakterler fiziksel olarak insanlardan uzak, bir adada ya da bir hücrede yalnız başlarınadır ve kendi kendileriyle baş başa kalmanın zorlayıcılığıyla yüzleşirler. Robinson Crusoe örneğinde , bir adamın bir adada, tamamen yalnız kalarak kendi düşünceleriyle baş başa kalma mücadelesini görürüz. Ancak çoğu zaman, yalnızlık daha sinsi bir şekilde, insan kalabalıklarının ortasında, gürültülü şehirlerde yavaş yavaş hissettirir kendini. Virginia Woolf’un Mrs. Dalloway’inde, karakterlerin zihinlerinde ve anılarında sıkışıp kalmalarını, aslında etrafları insanlarla dolu olmasına rağmen kendilerini gerçekten anlaşılmamış hissettiklerini görürüz.

Bir de anlatılması çok daha zor olan derin, varoluşsal bir yalnızlık vardır—hayatın anlamsızlığı ya da hepimizin bu uçsuz bucaksız, umursamaz evrende yapayalnız olduğumuzun hissi. Albert Camus’nün Yabancı eserinde bu tarz yalnızlıkla baş başa kalan bir karakteri görürüz . Meursault dünyanın kayıtsızlığını omuzlarında hisseder, roman Meursault’un hayata karşı ilgisiz ve duygusuz tavrını ve işlediği bir cinayet sonrasında yaşadıkları anlatır. Bu karakter, varoluşçuluk ve absürdizm kavramlarını derinlemesine incelememize olanak sağlar.

Yazarlar bu yalnızlık hallerini canlandırmak için pek çok teknik kullanır. Karakterlerin özel düşüncelerini duymamızı sağlayarak, onları yalnızlıklarının içinde yakalamamıza imkân verirler. Virginia Woolf veya James Joyce gibi yazarlar, karakterlerin zihnine adeta bir pencere açarak, yalnızlıklarının ne kadar derin olduğunu bize hissettirirler. Ya da yalnızlıklarını yansıtacak semboller kullanarak(boş odalar, sessiz manzaralar veya yalnız hayvanlar) karakterlerin içsel boşluğunu yansıtırlar. Örneğin, Emily Dickinson’ın şiirlerinde sık sık yalnızlık ve  sessiz sahneler yer alır ve  karakterler kendi düşünceleriyle baş başa kalırlar.

Bazı hikâyeler, yalnızlığı geniş ve ıssız mekânlarla, rüzgârlı bozkırlarla ya da gotik romanlarda olduğu gibi ürkütücü, terk edilmiş eski evlerle resmederler. Bu vahşi, boş manzaralar ve sessiz evler, karakterlerin kendilerini yalnız hissetme durumlarını yansıtarak, yalnızlıklarını daha da derinleştirir. Emily Bronte’nin Uğultulu Tepeler’inde, yalnız bozkırların o kasvetli havası, karakterlerin huzursuz, ıssız ruhlarının bir parçası haline gelir.

Ve yalnızlığın karakterlerin yolculuğunun tam merkezinde olduğu ünlü hikâyeleri unutmazdır. Mary Shelley’nin Frankenstein’ında, hem Dr. Frankenstein hem de onun yarattığı canavar, yalnızlıkla boğuşurlar; biri takıntıları yüzünden sevdiği insanlardan uzak düşerken, diğeri toplumdan dışlanıp korkulan bir varlık haline gelir. Yalnızlık, onları trajik seçimlere sürükler ve kendi acılarında kaybolmalarına yol açar. Çavdar Tarlasında Çocuklar’da Holden Caulfield, New York’un kalabalıkları arasında kendini tamamen yabancı hisseder, bir yandan birileri tarafından anlaşılmayı isterken diğer yandan insanları kendisinden uzak tutar. Fareler ve İnsanlar eserinde ise Steinbeck, toplumdan dışlanmış insanların yalnızlığını işler—bu insanlar yoksulluk, engellilik ya da ırk ayrımcılığı nedeniyle topluma uyumsuz hale gelmiştir.

Modern edebiyatta  yalnızlığın kaynakları daha derinlemesine işlenir. Franz Kafka gibi yazarlar, modern yaşamın bizzat kendisinin—katı kuralların, rutinlerin ve bireyden uzaklaşan yapıların—nasıl gerçek bir bağ kurmayı zorlaştırdığını gösterir. Dönüşüm eserinde, Gregor Samsa’nın yalnızlığı, fiziksel dönüşümünün yanı sıra modern dünyanın duygusuz yapısına da kuvvetli bir göndermedir. Varoluşçu yazarlar ise yalnızlığın insan olmanın ayrılmaz bir parçası olduğunu öne sürerler. Camus gibi yazarların eserlerinde karakterler, yalnızca toplumsal sebeplerden değil, dünyanın anlamsızlığında kendilerine bir yer bulamadıkları için yalnızdırlar.

Bugün  yalnızlık hikâyeleri her zamankinden daha yoğun olarak önümüze çıkıyor. Çağdaş yazarlar, sürekli dijital bağlantının olduğu bir dünyada bile insanların nasıl derin bir yalnızlık içinde olduklarını gösteriyorlar. Dave Eggers’ın The Circle eserinde olduğu gibi, sosyal medya ve teknoloji gerçek ile bağlantılarımızı kopardıkça  yalnızlığımız daha da derinleşiyor.

Sonuç olarak, edebiyatta yalnızlık, sadece üzüntü veya umutsuzlukla ilgili değil; aynı zamanda anlam arayışı, bağ kurma isteği ve kendini anlama mücadelesiyle ilgilidir. Bu hikâyeler aracılığıyla kendi yalnızlığımızla yüzleşiriz ve belki de bu evrensel tecrübenin bir parçası olduğumuzu fark ederek teselli buluruz. Ve bu ortak deneyimde, sessiz bir yoldaşlık buluruz.

Dün başladığım yalnızlıla ilgili yazılara bir kaç gün daha devam edeceğim, çeşitli çerçevelerden bakmaya çaılşacağım. Bugün sıra Carl Jung’da.

Carl Jung ın bakış açısıyla konuyu deşelim; yalnızlık kavramına psikolojik ve spiritüel bir perspektiften bakarsak  yalnızlık bir ceza değil, insanın kendini keşfetmesi ve birey olarak bütünleşmesi için bir fırsattır. Jung’a göre, kişi yalnız kaldığında bastırdığı ya da göz ardı ettiği yönleriyle, yani “gölgesiyle” yüzleşir. Bu yüzleşme, insanın farklı yanlarını bir araya getirerek daha bütün ve kendine sadık bir kimlik oluşturmasına yardımcı olur.

Yalnızlık, insanın iç dünyasında kendini tanıması ve bastırdığı yönleriyle barışması için büyük bir fırsattır. Kişi, kendisine ait en samimi yönleri bu süreçte keşfeder ve kendi benliğine ulaşır. Rastlantısal gibi görünen olaylar ve yalnızlık ise Jung’un “senkronisite” adını verdiği derin bir anlam taşımaktadır. Bu olaylar aslında rastgele değil; kişinin hayatına yeni bir bakış açısı kazandırması, kendini daha derinlemesine tanıması için bir yoldur.

Yalnızlık aynı zamanda yaratıcı bir alan da sunar. Nietzsche ve Thoreau gibi isimler, yalnızlığı derin düşünce ve fikirler geliştirmek için kullanmışlar. Bu yalnızlık sayesinde insan, dış etkenlerden uzaklaşarak kendi içindeki yaratıcı potansiyeli keşfetmektedir. Bununla birlikte, yalnızlık iki şekilde yaşanabilir: Kişinin kendi isteğiyle seçtiği bir inziva veya zorunlu olarak yaşadığı yalnızlık (örneğin, hastalık veya kayıplar nedeniyle). Her iki durumda da bu süreçleri kabul etmek yalnız kalan kişiye kişisel gelişim ve içsel güç kazanımı açısından çok değerli bir deneyim sunacaktır.

Jung, yoğun yalnızlık ve ruhsal kriz dönemlerini “ruhun karanlık gecesi” olarak adlandırıyor. Bu tür kriz dönemleri kişinin ruhunun arınması ve daha derin bir amaçlara hizmet etmesi için gerekli adımlardır. Jung’a göre zorlu olan bu süreç, kişiyi içsel olarak güçlendirirken kendine daha yakın hale getirir.

Özetle, yalnızlık, kendini tanıma, içsel güç kazanma ve değişim için güçlü bir araç olarak değerlendirilmektedir. Kişinin kendi özüne ve hayat amacına yeniden bağlanabilmesi için eşsiz bir alan sağlıyor.